پایگاه خبری همتبار _ حمید قنبری :
دوام و قوام شهرنشینی، همراه با ارتقای بهزیستی، رفاه عمومی و بهترزیستی شهروندان، صرفاً در گرو احداث خیابان، بلوار، پل و ساختمانهای مرتفع نیست؛ بلکه بیش از هر چیز، به فرهنگسازی، آگاهیبخشی، قانونمداری، انضباط اجتماعی و برخورداری از نظامی کارآمد در مدیریت شهری وابسته است.
اگر امروز با نگاهی آسیبشناسانه و از دریچه یک اسکن اجتماعی، پیکره جامعه شهری اهواز را مورد بررسی قرار دهیم، نشانههای هشداردهنده و علائم قرمزی از یک بیماری حاد و مزمن در کالبد مدیریت و ساماندهی شهری مشاهده میکنیم؛ بیماریای که آثار آن را میتوان در سیمای نامتوازن شهر، آشفتگی معابر، نابسامانی مشاغل سیار، اشغال فضاهای عمومی و کاهش کیفیت محیط زندگی شهروندان بهوضوح مشاهده کرد.
رشد نامتوازن شهری، گسترش بیضابطه برخی فعالیتهای اقتصادی در فضاهای عمومی و شکلگیری چشماندازهایی نازیبا و نامتجانس، تصویری نگرانکننده از وضعیت موجود ارائه میدهد؛ تصویری که با پیشینه تاریخی، ظرفیتهای اقتصادی و جایگاه اجتماعی اهواز تناسب چندانی ندارد.
اینجا واقعاً این پرسش به ذهن متبادر میشود:
اهواز؛ کلانشهر است یا کلکتهای از بی نظمی و دکهکده ها ؟!
این پرسش، نه از سر تخفیف شأن و منزلت شهر و شهروندان، بلکه کنایهای انتقادی به وضعیتی است که در برخی معابر و گذرگاههای شهری، نظم و آراستگی را به حاشیه رانده و چهرهای آشفته از یک مرکز استان به نمایش گذاشته است.
مشاهده وضعیت برخی ورودیها و خروجیهای کلانشهر اهواز از چهار جهت جغرافیایی شمال، جنوب، شرق و غرب، واقعاً دردناک و تأملبرانگیز است.
ورودی و خروجی هر شهر، در حقیقت ویترین هویت، فرهنگ، تمدن، نظم و میزان اهتمام مدیران آن به زیبایی و آراستگی محیط شهری است. نخستین تصویری که یک مسافر از اهواز در ذهن خود ثبت میکند، میتواند معرف میزان توسعهیافتگی، نظم اجتماعی و کیفیت مدیریت شهری این کلانشهر باشد.
با این وصف، آیا آنچه امروز در برخی از این مسیرها مشاهده میشود، شایسته نام و جایگاه تاریخی اهواز است؟
متأسفانه در برخی از مسیرهای خروجی، بلوارها و حاشیه گذرگاههای کندرو به محل استقرار دکههای ثابت، نامتجانس و بدقواره تبدیل شدهاند؛ بهگونهای که سیمای عمومی این مسیرها، بیش از آنکه یادآور یک محور شهری سامانیافته باشد، به بازارهایی پراکنده و بیضابطه شباهت پیدا کرده است.
گویی بازار جمعهای شکل گرفته که هفت روز هفته را در بر میگیرد!
دکههایی که در نبود یک الگوی هماهنگ برای استقرار، از تناسب بصری و نظم محیطی فاصله گرفتهاند و در کنار بساطهای پراکنده، تصویری نامطلوب از مبلمان شهری به نمایش میگذارند.
یکی دیگر از جلوههای آشکار نابسامانی شهری، توقف و پارک بیرویه وانتهای باری میوهفروش به شیوه دوبله و حتی سوبله در خیابانهای اصلی و پرتردد محلات است.
این وضعیت، در بسیاری از نقاط، موجب اشغال بخش قابل توجهی از عرض معابر، ایجاد گرههای ترافیکی، انسداد مسیر عبور و مرور و تحمیل مشکلات جدی به شهروندان شده است.
نتیجه چنین وضعیتی، تنها ترافیک و اتلاف وقت نیست؛ بلکه کاهش ایمنی عبور و مرور، افزایش احتمال تصادفات، اختلال در دسترسی خودروهای امدادی، آلودگی صوتی و زیستمحیطی، فرسایش وسایل نقلیه و مخدوش شدن چهره بصری شهر را نیز به دنبال دارد.
در این میان، نباید از یاد برد که دستفروشی و فعالیتهای اقتصادی غیررسمی، در بسیاری از موارد ریشه در مشکلات معیشتی و بیکاری دارند. بنابراین، برخورد با این پدیده باید همراه با ملاحظات انسانی، اجتماعی و اقتصادی باشد.
اما یک اصل اساسی را نیز نباید فراموش کرد:
معیشت یک گروه از شهروندان نباید به قیمت تضییع حقوق عمومی و سلب آسایش اکثریت جامعه تمام شود.
حمایت از اشتغال و کسبوکار، وظیفه مدیریت شهری است؛ اما این حمایت باید در چارچوب قانون، با تعیین مکانهای مناسب و رعایت حقوق شهروندان صورت گیرد.
هرگز از دل شهروند قانونشکن و مسئول قانونگریز، آرامش، نظم و توسعه پایدار حاصل نخواهد شد.
قانونمداری، مسئولیتی دوسویه است؛ همانگونه که شهروندان موظف به رعایت حقوق عمومی هستند، مدیران نیز باید در اجرای عادلانه قانون، نظارت مستمر و پرهیز از برخوردهای سلیقهای پیشگام باشند.
مرکز شهر؛ پیادهروهایی که نفس عابران را میگیرند
اگر گذرتان به مرکز شهر افتاد، سری به خیابانهای پرتردد سلمان فارسی و امام خمینی (ره) بزنید. آنگاه در برخی نقاط، خود و مغازهها را در محاصره دکهها، بساطهای گسترده و دستفروشیهای سیار خواهید دید.
پیادهروهایی که باید محل امن عبور عابران باشند، در بخشهایی از مسیر به فضای فعالیتهای تجاری تبدیل شدهاند.
سالمندان، کودکان، افراد دارای معلولیت، خانوادهها و حتی کسبهای که در چارچوب قانون فعالیت میکنند، در چنین شرایطی با مشکلات متعددی مواجه میشوند.
آیا حق عبور آزادانه از پیادهروها، یک حق عمومی نیست؟
آیا فضای عمومی شهر متعلق به همه شهروندان نیست؟
آیا نباید میان حقوق کسبوکارها و حقوق عابران تعادلی منطقی برقرار شود؟
این وضعیت، افزون بر مشکلات روزمره، آثار فرهنگی و تربیتی نامطلوبی نیز دارد. کودکان و دانشآموزان ما هر روز در محیطی زندگی میکنند که رفتارهای اجتماعی را بیش از هر کتاب درسی، از مشاهده و تجربه مستقیم میآموزند.
وقتی اشغال پیادهرو، پارک دوبله، بیتوجهی به قوانین و بینظمی در فضای عمومی به امری عادی تبدیل شود، چگونه میتوان از نسل آینده انتظار داشت که به قانونمداری و مسئولیتپذیری اجتماعی پایبند باشد؟
شهر، بزرگترین مدرسه تربیت اجتماعی است و سیمای آن، آیینه فرهنگ عمومی جامعه محسوب میشود.
دیگر نشانههای بیماری مزمن مدیریت شهری
در کنار موارد پیشگفته، مشکلات دیگری نیز در برخی نقاط شهر مشاهده میشود که هر یک بهتنهایی نیازمند بررسی و رسیدگی جدی است:
– خطوط کمرنگ یا فقدان خطکشی مناسب در برخی معابر و محورهای خروجی.
– سرعتگیرهای غیراستاندارد و نامتعارف.
– دیوارهای تیره، فرسوده و فاقد آراستگی بصری.
– انباشت زباله و ضعف در نظافت مستمر برخی خیابانها.
– حرکت بیضابطه برخی وسایل نقلیه حمل پسماند.
– آلودگیهای صوتی و محیطی ناشی از فعالیتهای پراکنده و نامنظم.
– فقدان هماهنگی در شکل، اندازه و محل استقرار دکهها و واحدهای تجاری سیار.
– نبود نظارت مستمر بر اشغال معابر و پارک خودروهای باری.
این موارد در کنار یکدیگر، چشماندازی نامطلوب از سیمای شهری ایجاد میکنند که برای اصلاح آن، باید از اقدامات مقطعی و جزیرهای عبور کرد و به سمت برنامهریزی جامع و هماهنگ حرکت کرد.
اهواز و جایگاه شایسته آن در جغرافیای توسعه کشور
اهواز، شهری با پیشینه تاریخی و فرهنگی ارزشمند و مرکز استانی است که بخش مهمی از ظرفیتهای راهبردی کشور در حوزههای نفت، گاز، پتروشیمی، صنعت، کشاورزی و گردشگری را در خود جای داده است.
استان خوزستان با این همه ظرفیت و توانمندی، شایسته برخورداری از مرکزی آراسته، منظم، ایمن و برخوردار از استانداردهای مطلوب زندگی شهری است.
مقایسه وضعیت برخی شاخصهای مدیریت شهری اهواز با مراکز استانهایی همچون اصفهان، شیراز، بوشهر، یاسوج و کرمانشاه، میتواند زمینه مناسبی برای شناسایی فاصلهها، بهرهگیری از تجربیات موفق و بازنگری در سیاستهای اجرایی فراهم کند.
البته توسعه شهری با مقایسه ظاهری شهرها محقق نمیشود؛ بلکه نیازمند برنامهریزی متوازن، شناخت ظرفیتهای بومی، تخصیص عادلانه منابع و نظارت مستمر است.
توسعهای که تنها به یک خیابان، یک منطقه یا یک محله محدود شود، نمیتواند آبادانی پایدار یک کلانشهر را به ارمغان آورد.
توسعه متوازن، زمانی معنا پیدا میکند که همه مناطق شهری، فارغ از موقعیت جغرافیایی و برخورداری اقتصادی، از حداقل استانداردهای مطلوب زندگی شهری بهرهمند شوند.
جنگ، بهانهای برای بینظمی نیست؛ از دل جنگ باید نظم تولید شود!
نکته دیگری که لازم میدانم با صراحت بر آن تأکید کنم، این است که نباید خود را پشت شرایط جنگی و وضعیت خاص کشور پنهان کنیم و با این استدلال که «فعلاً شرایط عادی نیست، بیخیال نابسامانیهای شهری شویم»، از کنار مسئولیتها و وظایف قانونی و اجتماعی عبور کنیم.
اتفاقاً باور من درست در نقطه مقابل این نگاه قرار دارد.
در شرایط جنگی، نظم و انضباط اجتماعی، مسئولیتپذیری شهروندان، تعهد مدیران و هماهنگی دستگاههای اجرایی باید بیش از شرایط عادی خود را نشان دهد.
اینجانب بهعنوان کسی که افتخار حضور در دوران دفاع مقدس هشتساله و تحمل آثار و پیامدهای آن را بهعنوان جانباز جنگ تحمیلی در کارنامه زندگی خود دارم، بر این باورم که جنگ، میدان آموختن و تجلی نظم، انضباط، همبستگی و مسئولیتپذیری است.
در تجربه دفاع مقدس آموختیم که در دشوارترین شرایط نیز نمیتوان از نظم و مسئولیت شانه خالی کرد. اتفاقاً در همان روزهای سخت بود که ضرورت هماهنگی، رعایت ضوابط، احترام به مسئولیتها و مقدم دانستن منافع جمعی بر منافع فردی بیش از هر زمان دیگری آشکار میشد.
بنابراین، شرایط جنگی نه عذر موجهی برای بینظمی، بلکه دلیلی مضاعف برای تقویت انضباط و مدیریت مسئولانه است.
از دل جنگ باید نظم تولید شود، نه هرجومرج؛ از دل بحران باید مسئولیتپذیری متولد شود، نه بیتفاوتی!
در شرایط بحرانی، باز بودن معابر، آمادگی نیروهای امدادی، استمرار خدمات شهری، کنترل ترافیک، مدیریت پسماند و هماهنگی دستگاههای مسئول اهمیت دوچندان پیدا میکند.
دفاع از شهر، تنها در میدانهای نظامی معنا پیدا نمیکند؛ صیانت از نظم عمومی، حفظ حقوق شهروندان و انجام درست وظایف اجتماعی نیز بخشی از مسئولیت ما در قبال سرزمین و مردممان است.
مسئولیت کجاست و مطالبه مردم از چه کسانی است؟
پرسش اساسی این است که متولی اصلی ساماندهی این وضعیت چه دستگاهی است؟
شهرداری، شورای اسلامی شهر، فرمانداری، پلیس راهور، دستگاههای نظارتی یا مجموعهای از نهادهای مسئول؟
واقعیت آن است که تعدد دستگاهها و پراکندگی مسئولیتها نباید بهانهای برای استمرار وضعیت موجود باشد.
مردم انتظار دارند مسئولیتها شفاف، وظایف مشخص و اقدامات قابل ارزیابی باشد. نمیتوان در برابر اشغال مستمر معابر، اختلال در تردد و آشفتگی سیمای شهری، صرفاً به صدور بخشنامه، برگزاری جلسات یا اقدامات مقطعی بسنده کرد.
مدیریت شهری باید در میدان حضور داشته باشد؛ نه فقط در پشت میزهای اداری و در صفحات گزارشهای عملکرد!
پیشنهادهایی برای عبور از وضعیت موجود
برای خروج از این شرایط، اقدامات مقطعی و برخوردهای کوتاهمدت کافی نیست. آنچه ضرورت دارد، طراحی یک برنامه جامع، علمی، زمانبندیشده و قابل ارزیابی است.
در همین راستا، پیشنهادهای زیر قابل طرح است:
۱. تشکیل کارگروه ویژه ساماندهی شهری با محوریت استاندار خوزستان
تشکیل کارگروهی با حضور شهرداری، شورای اسلامی شهر، فرمانداری، پلیس راهور، دستگاههای نظارتی، سازمان محیط زیست و سایر نهادهای مرتبط، با مأموریت مشخص و جدول زمانبندی اجرایی.
۲. ساماندهی دکهها و مشاغل سیار
شناسایی، طبقهبندی و تعیین تکلیف دکههای ثابت و سیار، تهیه نقشه استقرار مشاغل و انتقال فعالیتهای مزاحم از معابر اصلی به مکانهای مناسب و از پیش تعیینشده.
۳. ایجاد بازارچههای محلهای استاندارد
ایجاد بازارچههای روز و محلهای با امکانات بهداشتی، دسترسی مناسب، نظارت مشخص و تعرفههای قابل تحمل برای حمایت از کسبوکارهای خرد.
۴. برخورد قانونی و بدون تبعیض با سد معبر و پارکهای غیرمجاز
اعمال نظارت مستمر بر پارک دوبله و سوبله، انسداد معابر و اشغال پیادهروها، با رعایت حقوق کسبه و اقشار کمبرخوردار و پرهیز از برخوردهای سلیقهای.
۵. ایجاد اشتغال جایگزین برای جوانان و فعالان مشاغل غیررسمی
شناسایی افراد جویای کار و فراهم کردن زمینه اشتغال، مهارتآموزی و حمایت از کسبوکارهای کوچک تا ساماندهی شهری به بهای آسیب دیدن معیشت خانوادهها تمام نشود.
۶. ورود جدی ناظران و بازرسان میدانی
تعیین گروههای نظارتی برای بازدید مستمر از ورودیها، خروجیها، خیابانهای اصلی و محلات و انتشار گزارشهای دورهای از میزان پیشرفت اقدامات.
۷. بهرهگیری از ظرفیت دانشگاهها و متخصصان
دعوت از جامعهشناسان، متخصصان برنامهریزی شهری، کارشناسان ترافیک، محیط زیست و مدیریت بحران برای ارائه راهکارهای علمی و متناسب با شرایط بومی اهواز.
۸. برگزاری همایش ملی ساماندهی و زیباسازی کلانشهرها
دعوت از کارشناسان و مدیران موفق سایر استانها برای انتقال تجربیات عملی و بررسی الگوهای قابل اجرا در اهواز.
۹. فراخوان مقالات علمی و ایدههای شهروندی
دعوت از استادان دانشگاه، پژوهشگران، دانشجویان، معلمان، دانشآموزان و شهروندان برای ارائه راهکارهای عملی در زمینه ارتقای نظم و کیفیت زندگی شهری.
۱۰. استفاده از ظرفیت شیوخ، بزرگان و معتمدان محلات
جلب مشارکت بزرگان، شیوخ، معتمدان محلی، هیئتامنای مساجد و افراد صاحب نفوذ اجتماعی برای فرهنگسازی، اقناع عمومی و همراهی مردم با برنامههای ساماندهی.
۱۱. تدوین منشور حقوق و مسئولیتهای شهروندی
تبیین حقوق متقابل شهروندان، کسبه، دستفروشان و مدیران شهری و اطلاعرسانی عمومی درباره ضرورت رعایت حقوق مشترک در استفاده از فضاهای عمومی.
۱۲. اصلاح مبلمان شهری و زیباسازی ورودیها و خروجیها
بازسازی دیوارهای فرسوده، بهسازی روشنایی، خطکشی استاندارد، اصلاح سرعتگیرها، کاشت فضای سبز متناسب با اقلیم خوزستان و طراحی یک الگوی بصری هماهنگ برای ورودیهای شهر.
۱۳. ایجاد سامانه شفاف گزارش و پیگیری مشکلات شهری
راهاندازی یا تقویت سامانهای که شهروندان بتوانند مشکلات معابر، سد معبر، دکههای غیرمجاز و نقاط حادثهخیز را گزارش کنند و نتیجه رسیدگی را بهصورت قابل پیگیری دریافت کنند.
۱۴. تدوین برنامه زمانبندی و شاخصهای ارزیابی عملکرد
تعیین اهداف کوتاهمدت، میانمدت و بلندمدت برای ساماندهی معابر و انتشار گزارش عمومی از میزان تحقق آنها؛ بهگونهای که مردم بتوانند عملکرد دستگاههای مسئول را ارزیابی کنند.
۱۵. اجرای طرح فرهنگسازی و مسئولیتپذیری اجتماعی
استفاده از ظرفیت مدارس، دانشگاهها، رسانهها، صداوسیما، تشکلهای مردمی و سازمانهای مردمنهاد برای نهادینهسازی فرهنگ رعایت قانون، حفظ محیط عمومی و احترام به حقوق دیگران.
سخن پایانی؛ اهواز خانه مشترک ماست
در پایان باید تأکید کرد که ساماندهی شهری، نه یک مطالبه تشریفاتی و نه خواستهای شخصی و جناحی است؛ بلکه حقی عمومی و ضرورتی اجتماعی است.
اهواز با این پیشینه تاریخی، ظرفیتهای اقتصادی و مردمان شریف، شایسته سیمایی آراسته، معابری ایمن، پیادهروهایی قابل استفاده، ورودیهایی زیبا و مدیریتی پاسخگو است.
اگر امروز نسبت به نابسامانیهای موجود بیتفاوت باشیم، نباید انتظار داشته باشیم فردا شهری منظم، قانونمدار و برخوردار از کیفیت مطلوب زندگی داشته باشیم.
مسئولیت اصلاح این وضعیت تنها بر دوش شهرداری یا یک دستگاه اجرایی نیست؛ همه ما سهمی در ساختن یا نساختن چهره شهر داریم.
از شهروندی که قانون را رعایت میکند تا کسبهای که حقوق دیگران را محترم میشمارد؛ از مدیرانی که مسئولیت میپذیرند تا دستگاههایی که باید بر اجرای قانون نظارت کنند، همگی در قبال آینده اهواز مسئول هستیم.
اهواز دکهکده نیست؛ مرکز استان خوزستان است و شایسته نظم، زیبایی و منزلتی درخور نام و تاریخ خویش.
بیایید بهجای عادیسازی بینظمی، برای اصلاح آن قدم برداریم؛ بهجای مقصرجویی صرف، مسئولیتپذیر باشیم و بهجای اقدامات نمایشی، راهکارهای عملی و ماندگار ارائه کنیم.
نقد میکنیم تا اصلاح شود؛ مطالبه میکنیم تا آبادانی محقق شود؛ و مسئولیت میپذیریم تا اهواز، همان شهری شود که مردمش شایسته آن هستند.
اهواز، خانه مشترک ماست؛ برای نجات شهرمان، همه باید احساس مسئولیت کنیم.
درود بر استاد قنبری بسیار جامع وشیوه دستمریزاد